22 Apr 2016

Các hung thần lên cơn khát

Các hung thần lên cơn khát (Les dieux ont soif) là một trong những truyện kể hay nhất về Cách mạng Pháp. Một tác phẩm kinh điển khác về đề tài này là A Tale of Two Cities của Charles Dickens. Nhưng khác ở chỗ, cuốn của Dickens trải rộng từ 1775, thời tiền cách mạng, đến tuốt về sau này (thời nào quên rồi), còn cuốn của Anatole France xoáy sâu vào thời kỳ Khủng bố (La Terreur), khi phái Jacobin của Robespierre cầm quyền, lê máy chém chém nhau rất kinh. Bìa bản tiếng Việt là bức tranh mô tả đoạn cuối thời kỳ này, khi chính Robespierre cũng bị đưa ra đoạn đầu đài. Ai thích giai đoạn này có thể xem phim Danton của Andrzej Wajda, Jean-Claude Carrière biên kịch. Nhân tiện giới thiệu cho công ty sách mới ra đời, Tao Đàn Book :)

6 Apr 2016

Gạ mình cho quỷ

Phim Bridge of Spies của Spielberg có một cảnh đáng nhớ khi Donovan mang radio vào xà lim của Apel để cả hai cùng nghe bản concerto dương cầm của Shostakovich. Giữa gã điệp viên Liên Xô lọt vào tay địch và luật sư bào chữa cho ông ta nảy sinh một mối đồng cảm về tự do, sự hiện hữu, và cái va chạm tinh tế của tình người len lỏi qua kẽ hở âm nhạc. Thứ âm nhạc ấy, một cách đầy hàm ý, là của Shostakovich, một nghệ sĩ cả đời bị ép uổng, giữa một bên là sự thực hành âm nhạc đầy thuần khiết, một bên là sự xô lấn của tha hóa và quyền lực.

29 Mar 2016

Biết cách thất bại

Dường như có một nguyên tắc chung trong thể loại phim và truyện tình báo: một điệp viên đáng gờm luôn phải mang trong mình một “chính nghĩa” nào đó. Bằng không anh ta sẽ dễ dàng trở thành kẻ phản bội, hoặc bị cấp trên dắt mũi, hoặc đơn giản là một điệp viên quèn. Ta có thể hình dung điều ấy dễ dàng hơn, không phải trong truyện của Ian Fleming khi chàng James Bond hào nhoáng gần như không có đối thủ, mà trong một bối cảnh nhiễu nhương, nơi lằn ranh thiện ác không còn phân định rạch ròi và một điệp viên gan góc cũng chẳng khác gì một con bò mù giữa đấu trường. Điệp viên từ vùng đất lạnh (Bồ Giang, Đoàn Lạc Anh Xuân dịch; Nhã Nam & NXB Hội Nhà Văn) của John Le Carré đặt trong một bối cảnh như thế.

24 Mar 2016

Những tấm phiếu

Đây là một tấm phiếu tôi tìm thấy ở một nhà hàng. Xét ở một khía cạnh nào đó, phiếu này có vai trò quan trọng tương đương với giấy khai sinh của Barack Obama. Chủ nhà hàng lưu việc gọi món (commande) vào một hệ thống để dùng cho việc kiểm tra, đối chiếu. Còn chính phủ Mỹ, trước nghi vấn liệu Obama có đủ tiêu chuẩn để làm tổng thống, phải công khai bản ghi giấy khai sinh của ông. Trong bản ghi này có một chi tiết thú vị là sắc tộc (race): bố là người gốc Phi, mẹ là người gốc Cáp-ca. Tuy nhiên, mẹ ông sinh ở Mỹ và người ta có cách chứng minh bà mang quốc tịch Mỹ; vậy ông Obama đủ tư cách làm tổng thống. Sự vụ này tất nhiên phức tạp hơn thế, nhưng ở đây ta nói đến những vấn đề khác.


21 Mar 2016

Ba truyện kể - Flaubert

Phải ở trong một giai đoạn rất rảnh và rất nhã, ý là, phải có một sự lắng đọng nhất định trong tâm hồn, người ta mới quay trở lại đọc Flaubert. Ba truyện kể của Flaubert là cuốn sách mỏng dính nhưng vô cùng chấn động, lẽ ra nên được đưa vào sách giáo khoa văn từ lâu, thay cho hàng mớ thứ vô bổ. Chỉ riêng việc dịch nhan đề truyện "Un cœur simple" (A simple heart) cũng đã đủ gây ra một cuộc tranh luận không hề nhẹ. Bản dịch truyện này của Lê Hồng Sâm đọc rất thích, trong đó có những pha xử lý rất nuột, chẳng hạn như :

18 Mar 2016

Chiến tranh chiều thẳng đứng

[dạo này mắt tôi cận rồi, nên cho phông to lên tí, cắt bớt mấy cái rườm rà nhìn cho rõ :3]

Tháng Sáu năm 1940 u mê và tao loạn. Mùng 10 ấy, Mussolini tuyên chiến với Pháp-Anh, đẩy quân đoàn sơn chiến Alpes (một thời kiêu hãnh dưới trướng Victor-Emmanuel II) vào trận chiến ô nhục với quân Pháp đã lụn bại, chỉ để hai ngày sau hạ chí, tờ Tin tức Paris loan báo hiệp định đình chiến Pháp-Ý, khép lại cuộc tiến công tang thương vô ích.

Văn chương có khả năng khơi gợi sâu sắc cảm nhận về một thế giới hoang vu bạo liệt ta chưa từng biết đến, và hơn thế nữa, sự thức tỉnh từ trong sâu thẳm thế giới ấy. Hiếm có nhà văn nào kéo ta rất gần mà cũng rất xa chiến trận như Curzio Malaparte trong Mặt trời mù (Bửu Ý dịch, Nhã Nam & NXB Văn Học). Rất gần vì tác giả viết bằng trải nghiệm của chính mình trong vai trò đại úy của quân đoàn Alpes. Rất xa vì nhân vật đại úy ở mà như không ở trong trận chiến ấy, anh ta buông trôi hết thảy, bước qua lằn ranh phân định của thiên nhiên và thực tại.

16 Dec 2015

Văn học Do Thái - Gia đình Moskat

Đã có lần tôi thử làm một khảo sát nhỏ về văn học Do Thái, và một phát hiện (không hề mới) là nền văn chương này vô cùng phong phú và tản mát, so với những khái niệm, chẳng hạn như "văn học Việt Nam" hay "văn chương Việt". Điều này tương ứng với mức độ xê dịch của dân tộc này và tính hoà tan của họ vào nền văn hoá bản địa nơi họ đặt chân tới. Đầu tiên phải kể đến ngôn ngữ. Thế nào là tiếng Do Thái? Là Hebrew, hẳn rồi, thế còn Yiddish. Đây là thứ tiếng người Do Thái dùng ở Đông Âu, nơi chủ yếu là người Do Thái hệ Ashkenazi. Nó dùng bảng ký tự hơi giống với tiếng Hebrew, nhưng đọc khác hẳn, gần giống tiếng Đức. Đứa bạn tôi người Đức bảo nó nghe tiếng Yiddish hiểu được tám mươi phần trăm. Người Do Thái cổ còn dùng tiếng Aramaic, tiền thân của tiếng A Rập, nhưng ở đây ta không xét đến.

7 Dec 2015

Đi tìm con đường đã mất

Những dấu ấn thời niên thiếu luôn mang một sức nặng bền bỉ, khó phai mờ. Một tình yêu đầu chớm nở, một sự bừng ngộ vào cái tuổi thơ ngây và tràn đầy nhựa sống là chất xúc tác vừa vặn, kịp lúc, thổi bùng trong tâm hồn ưa phiêu lưu một khao khát chinh phục sự tự do mà ta đang tự mình cắt nghĩa; sự tự do vốn còn đang nằm cuộn tròn như cái kén trong miền mờ sương của trí tưởng tượng. Khao khát tự do chính là mãnh lực kỳ bí đã đưa chàng Augustin Meaulnes không ngừng đi tìm một bóng hồng được ghim trong ký ức, để rồi đến khi tìm được chàng nhận ra thứ mình theo đuổi là một ảo ảnh sâu đậm hơn, ảo diệu hơn và không còn lành lặn trong hình thức tinh khôi nhất của nó.

19 Nov 2015

ISIS, khái niệm nhà nước và quốc gia

Khai sinh ở Iraq năm 2006, là một nhánh của Al-Qaida ở khu vực Lưỡng Hà và dần dần tách ra khỏi tổ chức này, chỉ trong hai năm, Daech (tên viết tắt tiếng A-rập của ISIS) đã mở rộng cương vực địa lý đến một mức độ mà trước đấy khó ai có thể ngờ. Cách họ mở rộng biên thuỳ, tạo dựng một lãnh thổ rộng lớn nằm vắt qua hai đất nước (Iraq và Syria), cai trị nó đồng thời thu thập thêm lãnh thổ, gây ra một sự đau đầu không hề nhẹ và làm lung lay nhiều khái niệm cố hữu, với người nghiên cứu cũng như người làm chính trị. Để đi vào (càng tiệm cận càng tốt) cốt lõi vấn đề, cần vào soi rọi vào cái đang làm chia rẽ thế giới chúng ta đang sống, cái đang làm lung lay hệ khái niệm, đang làm chệch “bộ code” mà chúng ta giao tiếp: đó là những ý hệ (ideology). Đám khủng bố không điên, chúng không bị tâm thần, hành động của chúng mang một ý hệ rõ ràng. Cuộc chiến (khủng bố, chống khủng bố, uýnh nhao, dội bom…) đang diễn ra là một cuộc chiến về ý hệ. IS có những tư tưởng rất nền tảng, logic và rõ ràng hơn mức nhiều người trong chúng ta có thể nghĩ đến, điều đó thể hiện trước tiên và trên hết ở cái tên của nó: Islamic State hay Etat Islamique. Tại sao lại là state mà không phải nation?

16 Nov 2015

Những con chim - Bruno Schulz

(Bên blog Nhị Linh có post bản dịch truyện ngắn Chim của Bruno Schulz, dịch từ bản tiếng Pháp. Tôi chợt nhớ ra mình cũng từng dịch truyện này rồi, trong một ngày rảnh rỗi ở Ba Lan. Isaac Bashevis Singer từng nhận xét: “Nếu như Schulz được cho phép sống lâu hơn, ông hẳn đã mang lại cho chúng ta những báu vật chưa từng được kể, nhưng những gì ông viết ra trong cuộc đời ngắn ngủi của mình là đủ để khiến ông là một trong những nhà văn đáng chú ý nhất.)

[Bruno Schulz (1892-1942) là một trong những nhà văn quan trọng hàng đầu của Ba Lan thế kỷ 20. Là nhà văn gốc Do Thái, ông bị một sĩ quan Đức Quốc Xã bắn chết trong ghetto ở Drohobycz vào tháng 11.1942. Hai tập truyện duy nhất của ông là Con phố Những con cá sấu (1933) và Viện An dưỡng dưới dấu hiệu đồng hồ cát (1937). Truyện ngắn “Những con chim” nằm trong tập đầu tiên. Tác phẩm của Schulz gợi nhắc đến thời thơ ấu, ca tụng trí tưởng tượng của thời ông gọi là “tuổi thiên tài, pha trộn các huyền thoại và nhiều yếu tố dân gian. Ông đặt tên lối viết đó là “huyền thoại hóa hiện thực – cuộc truy tìm cái nghĩa huyền hoặc trong miền huyễn tưởng của thơ ấu, của bản năng, của nỗi sợ hãi và những hồi hộp kích động của cuộc đời, dẫn độc giả vào địa hạt của nghịch lý và nỗi bấp bênh. Một số nhà văn chịu ảnh hưởng nhiều từ Schulz và giai thoại cuộc đời ông, có thể kể đến Philip Roth, David Grossman, Salman Rushdie, Roberto Bolaño hay Jonathan Safran Foer.]