15 Aug 2014

Nghĩa địa Praha (1)

[có phần 1 nghĩa là sẽ có phần 2 :p phần này dẫn nhập thôi. nói chung là, có những thứ không thể không giải quyết, mà nhất là trong mảng mình đang nắm, cứ im ỉm im ỉm rồi lờ đi thì cũng hơi có lỗi với hậu thế :p còn những thứ không phải mảng của tôi ấy mà, thôi bỏ đi, phát biểu lăng nhăng làm gì, tôi đâu có rảnh hê hê]

Ba cách đọc Umberto Eco

Không hiếm khi ta lạc vào không gian khó nhằn của sự đọc, chẳng hạn một tu viện trung cổ trong Tên của đóa hồng hay một nước Ấn thuộc Anh trong Những đứa con của nửa đêm ­– chẳng khác nào đứng giữa một cánh rừng xa lạ và bức bối. Thử tưởng tượng một đội bóng châu Âu phải đánh vật giữa tiết trời như phòng xông hơi của xứ sở samba mùa hè này!

Với Nghĩa địa Praha (Nhã Nam & NXB Văn học, Lê Thuý Hiền dịch), tiểu thuyết mới nhất của Umberto Eco với cấu trúc flashback như phim Memento và đầy chi tiết dẫn chiếu đến thuật phù thủy, sách giả mạo, thuyết âm mưu... liệu có những cách tiếp cận nào khả dĩ?

Trước tiên, Nghĩa địa Praha đủ sức hấp dẫn xét theo tiêu chuẩn của một tiểu thuyết phản gián hiện đại. Nhân vật chính, Simone Simonini, can dự vào hàng loạt biến cố chính trị nhờ đóng một vai trò rất đặc biệt (cũng là yếu tố tạo nên tính hài hước của tác phẩm): “xì đểu”. Sau khi được Sở Mật vụ Piedmont cài vào đội quân của Garibaldi thời kỳ Thống nhất nước Ý, Simonini được thuyên chuyển về Paris, đội lốt tăng lữ làm chỉ điểm cho mật vụ Pháp, khai thông tin về các tổ chức cách mạng và hội kín, rồi lại làm “zích” cho tình báo Phổ thời Công xã Paris; tóm lại là một điệp viên hai mang, gió chiều nào xuôi theo chiều ấy.

Lần theo mạch truyện này, người đọc đỡ phải nhọc công vì tác giả để cho câu chuyện phản giántự diễn tiến. Simonini không chủ đích làm cho một cơ quan mật vụ nào mà để họ tìm đến mình, hoặc nếu túng thiếu thì ông ta “tổ chức một âm mưu để sau đó khám phá ra nó”. Khi mật vụ Pháp đổi chiều sau Công xã Paris, Simonini bắt đầu thức thời hơn, chuyển vai từ kẻ tố giác sang gián điệp không biên giới, và nhận ra thiên hướng đích thực của mình: “gặt được thành tựu từ kế hoạchgiả bộ là gián điệp hơn là thực sự làm gián điệp”(tr. 380).

Nếu không chỉ hướng đến yếu tố trinh thám, độc giả có thể đọc câu chuyện dưới dạng diễn biến tâm lý của một kẻ bài Do Thái. Ở đề tài này, Eco vẫn không rời bỏ sở trường của ông là thời Trung cổ. Theo quan niệm của những Ki-tô hữu thời Trung cổ, người Do Thái là kẻ phụng sự quỷ dữ, những phù thủy được Satan mua chuộc để làm băng hoại thế giới Thiên Chúa. Khi mối căm ghét lên tới đỉnh điểm, Simonini nguỵ tạo một tác phẩm vô tiền khoáng hậu, mô tả sự xuất hiện của một kẻ phản Chúa và kế hoạch bí mật để người Do Thái thống lĩnh thế giới.

Tính chống DoThái của Simonini dai dẳng như một bệnh lý. Yếu tố đó làm cho kẻ lập mưu trở nên sinh động. Dẫn dắt cốt truyện là những trang nhật ký đứt đoạn mà hai nhân vật sống trong cùng một ngôi nhà thay nhau hồi tưởng lại: đại úy Simonini và tu viện trưởng Dalla Piccola. Liệu Simonini quả thực là kẻ đa nhân cách (“nửa này kể cho nửa kia nghe”), hay nhân vật hoang tưởng tới mức tự thu rút mình vào một thế giới chỉ có hai người đối thoại?

Hướng tiếp cận thứ ba, tầng hardcore thực sự với độc giả, là cùng nhân vật tham gia vào quá trình tạo ra Văn kiện của những bậc Cao tăng của Sion (The Protocols of Zion), một trong những tác phẩm giả mạo nổi tiếng bậc nhất trong lịch sử, là phương tiện biện minh cho những cuộc tàn sàn người Do Thái ở Nga, Ukraine và thảm họa Lò thiêu của Đức Quốc xã. “Đạo diễn” chính của phi vụ – tất nhiên là đại úy Simonini – sẽ nhào nặn những chất liệu ông từng cung cấp cho các cơ quan mật vụ để tạo thành một tác phẩm phát giác, một Thánh kinh xuyên biên giới mang tính khải huyền của một nhà tiên tri. Âm mưu này từng được nhắc đến trong tiểu thuyết Con lắc của Foucault tác giả viết năm 1988. Ở đây Eco mở rộng phạm vi đề tài này, tạo nên một cốt truyện xuyên lịch sử, dựng lên một cấu trúc âm mưu bên trong một cốt truyện tiểu thuyết.

Dẫu đóng vai một gián điệp hai mang, một kẻ tìm thấy lẽ sống bằng mối thù ghét người Do Thái hay một tay đạo văn kỳ tài, trên hết Simonini tìm thấy một thứ mỹ học cho mình; hắn gọi đó là vẻ đẹp trong “mô thức phổ quát của mọi âm mưu”. Lẽ sống ấy, khao khát cứu chuộc loài người hay chứng hoang tưởng tăng động ấy, đều dựa trên tiền đề ngây thơ và phổ quát đến bàng hoàng: bao nhiêu người trên thế giới “vẫn nghĩ rằng họ đang bị đe dọa bởi một âm mưu nào đó” (tr. 96). Phải chăng đó là lý do chúng ta tìm thấy sự nhẹ nhõm trong việc giải mã các âm mưu? Và “xông hơi” trong thánh địa của Eco là một cách giải cảm hữu hiệu cho những ai đã trót quá bế tắc mùa hè này.

16 Jun 2014

Một phát ân huệ

Cho đến khi thua cuộc chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất, trong số những thế lực phương Tây, người Pháp hiểu xứ sở này hơn ai hết. Thế mà sau gần một thế kỷ hiện diện, họ lại không kịp chuẩn bị cho sự cáo từ. Việc trở lại Bắc Kỳ năm 1946 là nỗ lực cứu vãn danh dự của người Pháp sau khi quân Nhật làm cho bẽ mặt. Đội quân mới của tướng Jean-Étienne Valluy tới Đông Dương với thái độ hiếu chiến trong khi không hiểu gì về xứ sở này, cùng sự phức tạp của những rắc rối đang đợi phía trước.


Những quyết định lớn của đời người được giản lược vào trong tích tắc.

6 Jun 2014

Sách: Vài mẩu ngắn

Đảo (Nguyễn Ngọc Tư), NXB Trẻ, 148 trang, 55.000 đồng

Trong tập 16 truyện ngắn này, những đối tượng luôn biến chuyển linh động ở nhiều khuôn dạng, từ thể rắn, sang thể lỏng, rồi bỗng chốc bốc lên thành hơi nước và biến mất, như các nhân vật lẩn khuất sau trang sách trong “Biến mất ở Thư Viên”. Phần nhiều là ký ức, những chuyện cũ kể lại, nhịp điệu mỗi lúc một chậm rãi, tác giả lần theo cuộc kiếm tìm của nhân vật trong những thế giới song hành, để rồi thấy họ bị bỏ lại mãi mãi, bơ vơ, cô độc, nhưng bình thản.

4 Jun 2014

Trở lại một Trilogy: Ngợi ca loài kiến

Chuyện phân định lằn ranh “cũ mới” trong văn học có thể dẫn đến những tranh cãi bưu đầu mẻ trán, nhưng ở thời nay với sự ấm dần lên của các mối quan hệ, mạng xã hội lẽ ra phải khiến người ta bộc bạch dễ dàng hơn với những gì đã mất dần sức quyến rũ. Dẫu rằng tài năng của García Márquez vượt rất nhiều ra ngoài Trăm năm cô đơn, tại sao không thể can đảm thừa nhận rằng “hiện thực huyền ảo” là thứ gì đó thuộc về một thời đại đã cũ, với hình ảnh ngôi làng Macondo và các cá nhân quai quái, kỳ dị như là biểu tượng của sự cách trở và mông muội, sự bất khả dung hòa những thế giới khác.


Về lực lượng chính trị kiến lớn nhất rừng Fontainebleau

2 Jun 2014

Cannes: Bất ngờ Xavier Dolan

-- Bài của Trương Quế Chi

Sự hiện diện đông đảo của những tên tuổi gạo cội trong danh sách tranh giải chính thức của liên hoan phim Cannes 2014 phần nào khiến giới phê bình ngán ngẩm. Lễ trao giải điện ảnh danh giá nhất thế giới dường như ngày càng già cỗi và kém thú vị, minh chứng rõ ràng nhất là Cành cọ vàng trao cho Michael Haneke cách đây hai năm. Tuy nhiên, có một gương mặt dù chẳng còn xa lạ với công chúng của Cannes lại được chờ đón một cách nồng nhiệt, mọi người đều gật gù với nhau rằng cậu tarốt cuộc đã vào được vòng chính thức. Chẳng ai khác ngoài Xavier Dolan, wonder boy từ vùng Quebec, Canada.

26 May 2014

Dấu ấn bền bỉ của Cannes

-- Bài của Trần Gia Linh

Từ trước đến nay, khán giả vẫn nhìn vào hai thị trường phim Âu, Mỹ với hai cảm nhận đối nghịch. Nền điện ảnh Mỹ, với kinh đô Hollywood huyên náo và giải thưởng Oscar rầm rộ, luôn dẫn đầu trong dòng phim thương mại, hàng năm cho ra đều đặn những bom tấn với kinh phí hàng trăm triệu đô la Mỹ và gây nên những cơn bão phòng vé. Trong khi đó, điện ảnh châu Âu lục địa nhiều năm nay vẫn loay hoay với bài toán gọi vốn để làm phim và những cách thức mới để “khuếch tán” dòng phim nghệ thuật, có kinh phí thấp.

23 May 2014

Cannes: Anh em Dardenne và cam kết thẩm mỹ

-- Bài của Vũ Ánh Dương

Các chủ nghĩa, trào lưu nghệ thuật thể hiện sự độc đáo của mình ở những quy tắc thẩm mỹ  trong việc xử lý hiện thực. Trong điện ảnh, các nhà làm phim chủ nghĩa hình thức xúi giục các sự kiện nổi loạn, nhào nặn hiện thực thông qua các thủ pháp điện ảnh như montage (dựng nối), mise-en-scène (dàn cảnh), mise-en-shot (lấy cảnh quay). Trong khi đó, các đồng nghiệp của họ ở chủ nghĩa hiện thực chủ trương bám theo các chi tiết đời sống, ghi chép hiện thực bằng long shot (cú máy dài), long focus (tiêu cự dài).

Đích đến nhất định là những cú rớt cảm xúc của người xem