23 Jul 2016

Nước Pháp trong cuộc chiến bất đối xứng

Cuộc thảm sát ở Nice là cú “đánh hậu” vào sự biểu dương quân đội và sức mạnh của nước Pháp. Buổi sáng hôm đó, lễ diễu binh hào hùng đã diễn ra trên đại lộ Champs-Élysées để kỷ niệm ngày Quốc khánh, phô bày cho thế giới thấy tính hiệp nhất, lòng đoàn kết và tính tổ chức cao độ. Pháp cùng với Anh trong khối NATO sở hữu quân đội hùng hậu nhất châu Âu và là những đồng minh chính của Mỹ. Vậy mà vài giờ sau, một kẻ cầm lái chiếc xe tải thùng đông lạnh 19 tấn đã nhạo báng tất cả điều đó, khiến ít nhất 84 người thiệt mạng và 303 người bị thương tại Nice, một trong những thành phố du lịch nổi tiếng nhất thế giới. Người ta vẫn chưa biết liệu tên sát nhân chọn ngày đó để bày tỏ lòng căm thù các giá trị truyền thống của nước Pháp, hiện thân của những gì bọn cuồng tín căm ghét, hay vì đó là thời điểm rất đông người đang tụ họp trên con đường đi bộ Promenade des Anglais. Chỉ biết rằng niềm vui và pháo hoa trong ngày kỷ niệm chiếm ngục Bastille đã trở thành ký ức kinh hoàng, và nước Pháp dễ bị tổn thương hơn bao giờ hết.

16 Jul 2016

Từ Orlando, nhìn về phong trào đồng tính và Gay Pride

Đối với nhà luật học Daniel Borrillo, việc kỳ thị người đồng tính ra đời cùng với sự phát triển của ba tôn giáo lớn độc thần: Do Thái giáo, Ki-tô giáo và Hồi giáo. Bài phỏng vấn ông trên báo Le Monde (Pháp) ngày 2-7-2016 do Frédéric Joignot thực hiện.

***

Sau vụ tấn công hộp đêm đồng tính ở Orlando, người ta quy cho hành động bài người đồng tính là liên quan đến Hồi giáo. Nhưng việc phân biệt đối xử người đồng tính lại đang diễn ra khắp nơi?

Sau vụ thảm sát Orlando, các chính trị gia lại tìm cách dẫn dắt cảm xúc của người dân. Donald Trump chỉ trích Barack Obama không tiên liệu được hình thức khủng bố mới, còn Marine Le Pen đưa ra luận điệu đả kích việc bài đồng tính của Hồi giáo. Những sự dẫn dắt như thế rất nguy hiểm. Thảm kịch này là dịp để chúng ta hình dung lại thế nào là chứng sợ và bài đồng tính (homophobia). Khái niệm này ra đời vào thập niên 1960, được nhắc đến lần đầu năm 1971 trên tạp chí Psychological Report (Mỹ), kéo theo nhiều phân tích về xã hội học, triết học, chính trị… Nó mô tả một hình thức ác cảm, có tính khiêu khích, đối với người đồng tính, mong muốn trục xuất họ ra khỏi cơ chế xã hội, với luận điểm cho rằng họ một mặt thách thức “trật tự tự nhiên”, mặt khác vẫn bị chế áp bởi trật tự linh thiêng của Chúa trời, được định nghĩa bởi các tôn giáo lớn có Thánh kinh.

1 Jul 2016

Erasmus, chủ nghĩa nhân bản và ngành Nhân-văn

Mấy năm qua, và chắc hẳn những năm tới, đã và sẽ chứng kiến sự thay máu ngoạn mục của khối ngành khoa học nhân văn ; đó là sự bổ túc, tương trợ, giao thoa giữa những ngành nhân văn và khoa học máy tính, giữa nghiên cứu nhân văn truyền thống và các công cụ thông tin số hóa. Cái gọi là « digital humanities » hay « humanités numériques », cho đến giờ, vẫn khó để minh định được tinh thần cốt tuỷ và xác lập được vị trí tri thức luận (épistémologie), nhưng dẫu cho có tranh cãi bát nháo thế nào, đã đến lúc người ta không thể lơ là được nữa, không thể tiếp tục bằng lập luận về tinh thần chủ nghĩa nhân bản truyền thống phủ nhận các hiện thực đang diễn ra là cuộc cách mạng số, sự chia cắt số, ở một thời đại số. Oái oăm ở chỗ, chỉ cần thử hình dung bằng tương quan hàm lượng tranh luận, cán cân chắc hẳn sẽ nghiêng về phía « digital ». Cộng đồng « humanities » dẫu đông, dẫu trường kỳ, vẫn sẽ bị áp đảo nếu không tự chuyển mình. Người ta đã nói nhiều về vai trò bị lu mờ của khối ngành nhân văn từ mấy năm gần đây, đó là tảng nổi của sự chuyển dịch. Hãy thử soi rọi một chút vào phần đắm, hay cái ta gọi là ngành Nhân-văn.

28 Jun 2016

Mơ và vọng

Năm 2016 kỷ niệm một trăm năm ngày mất của Henryk Sienkiewicz, nhà văn lớn của Ba Lan từng nhận giải Nobel văn chương năm 1905. Trước tác nổi tiếng nhất của ông là bộ ba tiểu thuyết lịch sử lấy bối cảnh Liên bang Ba Lan – Litva vào thế kỷ 17: Bằng lửa và gươm, Trận hồng thủy, Ngài Wolodyjowski. Những câu chuyện được thi vị hóa hòa trộn vào quá khứ kiêu hãnh, xây dựng hình ảnh một dân tộc anh dũng chống lại các kẻ thù, lần lượt là quân Cossacks của Khmelnytsky, đế quốc Thụy Điển rồi đế quốc Ottoman.

14 Jun 2016

Bên kia dòng Danube

[Bài này về cuốn Chiến trận của Patrick Rambaud, giải Goncourt năm 1997. Thuật lại và phân tích các trận đánh của Napoleon, kinh điển nhất vẫn là The Campaigns of Napoleon của David G. Chandler, nhưng cuốn này rất dày kinh, đọc tít hết cả mắt. Văn phong tươi trẻ đỡ hàn lâm hơn, ta có Waterloo của Andrew Roberts hoặc Russia Against Napoleon của Dominic Lieven.]

10 Jun 2016

Woody Allen và Cannes 2016

Liên hoan phim Cannes năm nay mở màn bằng Café Society, đây là lần thứ ba Woody Allen có vinh dự này. Nếu như Midnight in Paris, mở màn cho Cannes 2011, mô tả nét đẹp dung dị của một thành phố về đêm u ảo buồn và hoài niệm về “hội hè miên man” đầy sức sống qua cuộc bách bộ của một người du hành thơ thẩn, Café Society đem cho người xem gợi ý, rằng thứ gọi là sức sống có một cách lưu chuyển bắc cầu, qua giấc mơ và hiện thực, qua các hiện thực khác nhau và cả những giấc mơ khác nhau.

7 Jun 2016

Nhìn tôi! (Watch me!)

Nhìn tôi! (Watch me!) là phim tài liệu về nhạc trưởng Yoshikazu Fukumura và dàn nhạc giao hưởng quốc gia Vệt Nam (VNSO). Năm 1992, Fukumura được mời sang để vực dậy VNSO, cố gắng thực hiện một chuyến lưu diễn xuyên Việt cho dàn này. Tác phẩm được chọn là bản giao hưởng số 5 của Tchaikovsky, vì phải như thế mới tương đối đủ nhạc cụ. Oái oăm thay, bản này khó vãi lìn ra. Fukumura và hai đồng nghiệp nước ngoài phải đánh vật để huấn luyện cho các nghệ sĩ Việt Nam khi ấy, vừa thiếu kỹ năng vì bị ngắt quãng với âm nhạc cổ điển thực thụ sau bao nhiêu năm, vừa phải chật vật mưu sinh với đủ mọi nghề (sửa xe, làm công xưởng...) trong hoàn cảnh bần hàn. 

Symphony No. 5 của Tchaikovsky cũng mở đầu bằng việc minh họa tình cảnh khốn khó của nước Nga cuối thế kỷ 19, kết thúc bằng viễn vọng tương lai tươi sáng. VNSO thực sự may mắn vì được gặp những vị nhạc trưởng người Nhật rất tâm huyết, đồng thời nghiêm khắc và kỷ luật. Về sau này, có Honna Tetsuji đến làm nhạc trưởng từ năm 2001, năm 2009 ông trở thành giám đốc âm nhạc và chỉ huy chính VNSO. Tetsuji cũng là người đem toàn bộ 10 giao hưởng của Mahler đến Việt Nam. Xem xong phim tài liệu này, mới thấy đấy là một nỗ lực kinh hồn, quý giá và đáng trọng.


22 Apr 2016

Các hung thần lên cơn khát

Các hung thần lên cơn khát (Les dieux ont soif) là một trong những truyện kể hay nhất về Cách mạng Pháp. Một tác phẩm kinh điển khác về đề tài này là A Tale of Two Cities của Charles Dickens. Nhưng khác ở chỗ, cuốn của Dickens trải rộng từ 1775, thời tiền cách mạng, đến tuốt về sau này (thời nào quên rồi), còn cuốn của Anatole France xoáy sâu vào thời kỳ Khủng bố (La Terreur), khi phái Jacobin của Robespierre cầm quyền, lê máy chém chém nhau rất kinh. Bìa bản tiếng Việt là bức tranh mô tả đoạn cuối thời kỳ này, khi chính Robespierre cũng bị đưa ra đoạn đầu đài. Ai thích giai đoạn này có thể xem phim Danton của Andrzej Wajda, Jean-Claude Carrière biên kịch. Nhân tiện giới thiệu cho công ty sách mới ra đời, Tao Đàn Book :)

6 Apr 2016

Gạ mình cho quỷ

Phim Bridge of Spies của Spielberg có một cảnh đáng nhớ khi Donovan mang radio vào xà lim của Apel để cả hai cùng nghe bản concerto dương cầm của Shostakovich. Giữa gã điệp viên Liên Xô lọt vào tay địch và luật sư bào chữa cho ông ta nảy sinh một mối đồng cảm về tự do, sự hiện hữu, và cái va chạm tinh tế của tình người len lỏi qua kẽ hở âm nhạc. Thứ âm nhạc ấy, một cách đầy hàm ý, là của Shostakovich, một nghệ sĩ cả đời bị ép uổng, giữa một bên là sự thực hành âm nhạc đầy thuần khiết, một bên là sự xô lấn của tha hóa và quyền lực.

29 Mar 2016

Biết cách thất bại

Dường như có một nguyên tắc chung trong thể loại phim và truyện tình báo: một điệp viên đáng gờm luôn phải mang trong mình một “chính nghĩa” nào đó. Bằng không anh ta sẽ dễ dàng trở thành kẻ phản bội, hoặc bị cấp trên dắt mũi, hoặc đơn giản là một điệp viên quèn. Ta có thể hình dung điều ấy dễ dàng hơn, không phải trong truyện của Ian Fleming khi chàng James Bond hào nhoáng gần như không có đối thủ, mà trong một bối cảnh nhiễu nhương, nơi lằn ranh thiện ác không còn phân định rạch ròi và một điệp viên gan góc cũng chẳng khác gì một con bò mù giữa đấu trường. Điệp viên từ vùng đất lạnh (Bồ Giang, Đoàn Lạc Anh Xuân dịch; Nhã Nam & NXB Hội Nhà Văn) của John Le Carré đặt trong một bối cảnh như thế.