17 Dec 2015

Văn học Do Thái - Gia đình Moskat

Đã có lần tôi thử làm một khảo sát nhỏ về văn học Do Thái, và một phát hiện (không hề mới) là nền văn chương này vô cùng phong phú và tản mát, so với những khái niệm, chẳng hạn như "văn học Việt Nam" hay "văn chương Việt". Điều này tương ứng với mức độ xê dịch của dân tộc này và tính hoà tan của họ vào nền văn hoá bản địa nơi họ đặt chân tới. Đầu tiên phải kể đến ngôn ngữ. Thế nào là tiếng Do Thái? Là Hebrew, hẳn rồi, thế còn Yiddish. Đây là thứ tiếng người Do Thái dùng ở Đông Âu, nơi chủ yếu là người Do Thái hệ Ashkenazi. Nó dùng bảng ký tự hơi giống với tiếng Hebrew, nhưng đọc khác hẳn, gần giống tiếng Đức. Đứa bạn tôi người Đức bảo nó nghe tiếng Yiddish hiểu được tám mươi phần trăm. Người Do Thái cổ còn dùng tiếng Aramaic, tiền thân của tiếng A Rập, nhưng ở đây ta không xét đến.

7 Dec 2015

Đi tìm con đường đã mất

Những dấu ấn thời niên thiếu luôn mang một sức nặng bền bỉ, khó phai mờ. Một tình yêu đầu chớm nở, một sự bừng ngộ vào cái tuổi thơ ngây và tràn đầy nhựa sống là chất xúc tác vừa vặn, kịp lúc, thổi bùng trong tâm hồn ưa phiêu lưu một khao khát chinh phục sự tự do mà ta đang tự mình cắt nghĩa; sự tự do vốn còn đang nằm cuộn tròn như cái kén trong miền mờ sương của trí tưởng tượng. Khao khát tự do chính là mãnh lực kỳ bí đã đưa chàng Augustin Meaulnes không ngừng đi tìm một bóng hồng được ghim trong ký ức, để rồi đến khi tìm được chàng nhận ra thứ mình theo đuổi là một ảo ảnh sâu đậm hơn, ảo diệu hơn và không còn lành lặn trong hình thức tinh khôi nhất của nó.


20 Nov 2015

ISIS, khái niệm nhà nước và quốc gia

Khai sinh ở Iraq năm 2006, là một nhánh của Al-Qaida ở khu vực Lưỡng Hà và dần dần tách ra khỏi tổ chức này, chỉ trong hai năm, Daech (tên viết tắt tiếng A-rập của ISIS) đã mở rộng cương vực địa lý đến một mức độ mà trước đấy khó ai có thể ngờ. Cách họ mở rộng biên thuỳ, tạo dựng một lãnh thổ rộng lớn nằm vắt qua hai đất nước (Iraq và Syria), cai trị nó đồng thời thu thập thêm lãnh thổ, gây ra một sự đau đầu không hề nhẹ và làm lung lay nhiều khái niệm cố hữu, với người nghiên cứu cũng như người làm chính trị. Để đi vào (càng tiệm cận càng tốt) cốt lõi vấn đề, cần vào soi rọi vào cái đang làm chia rẽ thế giới chúng ta đang sống, cái đang làm lung lay hệ khái niệm, đang làm chệch “bộ code” mà chúng ta giao tiếp: đó là những ý hệ (ideology). Đám khủng bố không điên, chúng không bị tâm thần, hành động của chúng mang một ý hệ rõ ràng. Cuộc chiến (khủng bố, chống khủng bố, uýnh nhao, dội bom…) đang diễn ra là một cuộc chiến về ý hệ. IS có những tư tưởng rất nền tảng, logic và rõ ràng hơn mức nhiều người trong chúng ta có thể nghĩ đến, điều đó thể hiện trước tiên và trên hết ở cái tên của nó: Islamic State hay Etat Islamique. Tại sao lại là state mà không phải nation?

17 Nov 2015

Những con chim - Bruno Schulz

(Bên blog Nhị Linh có post bản dịch truyện ngắn Chim của Bruno Schulz, dịch từ bản tiếng Pháp. Tôi chợt nhớ ra mình cũng từng dịch truyện này rồi, trong một ngày rảnh rỗi ở Ba Lan. Isaac Bashevis Singer từng nhận xét: “Nếu như Schulz được cho phép sống lâu hơn, ông hẳn đã mang lại cho chúng ta những báu vật chưa từng được kể, nhưng những gì ông viết ra trong cuộc đời ngắn ngủi của mình là đủ để khiến ông là một trong những nhà văn đáng chú ý nhất.)

[Bruno Schulz (1892-1942) là một trong những nhà văn quan trọng hàng đầu của Ba Lan thế kỷ 20. Là nhà văn gốc Do Thái, ông bị một sĩ quan Đức Quốc Xã bắn chết trong ghetto ở Drohobycz vào tháng 11.1942. Hai tập truyện duy nhất của ông là Con phố Những con cá sấu (1933) và Viện An dưỡng dưới dấu hiệu đồng hồ cát (1937). Truyện ngắn “Những con chim” nằm trong tập đầu tiên. Tác phẩm của Schulz gợi nhắc đến thời thơ ấu, ca tụng trí tưởng tượng của thời ông gọi là “tuổi thiên tài, pha trộn các huyền thoại và nhiều yếu tố dân gian. Ông đặt tên lối viết đó là “huyền thoại hóa hiện thực – cuộc truy tìm cái nghĩa huyền hoặc trong miền huyễn tưởng của thơ ấu, của bản năng, của nỗi sợ hãi và những hồi hộp kích động của cuộc đời, dẫn độc giả vào địa hạt của nghịch lý và nỗi bấp bênh. Một số nhà văn chịu ảnh hưởng nhiều từ Schulz và giai thoại cuộc đời ông, có thể kể đến Philip Roth, David Grossman, Salman Rushdie, Roberto Bolaño hay Jonathan Safran Foer.]

12 Nov 2015

Gánh nặng của sự tồn tại


“Biến cố là khối u của thời gian” (triết gia Cioran từng nói), dẫu cho hoàn cảnh có đưa đẩy người ta nghĩ về các biến cố ấy theo thái cực nào. Với Còn chị còn em (Lê Chu Cầu dịch, Nhã Nam & NXB Hội Nhà Văn), Tessa de Loo viết về đề tài quen thuộc – bi kịch gia đình trong thế chiến thứ hai – nhưng bà chọn một góc nhìn đặc biệt lý thú. Hai chị em sinh đôi được đặt ở hai bên bờ chiến tuyến. Họ vô tình gặp lại nhau sau năm mươi năm tại một spa nghỉ dưỡng, nơi lẽ ra phải làm khuây khỏa tâm hồn họ, nhưng các biến cố ngày xưa tạo thành những cơn sóng không ngừng va đập, khiến những mối bất đồng trở nên không thể hóa giải và tạo cho ký ức tập thể một sức nặng không thể giũ bỏ, dù là sau gần cả một đời người.

23 Oct 2015

Svetlana Aleksievich: “Mọi thứ được kết dính nhờ chất keo phi thường ấy”

LTS: Trong sự nghiệp thu thập “những tiếng nói đa giọng” của nhiều người đương thời, Svetlana Aleksievich đã ghi chép về cuộc đời nhà thơ thiếu niên Belarus Igor Poglazov (1966-1980).  Những cuộc trò chuyện với mẹ và bạn bè của Igor Poglazov đã được kể lại trong quyển sách cuối “Thời second-hand” của loạt năm quyển sách Những “con người đỏ”. Đoạn dịch dưới đây nằm trong trong mạch chuyện của bạn bè Igor Poglazov kể về thời họ sống.

Tự tử giữa độ tài hoa rực rỡ đáng kinh ngạc ở tuổi 14, cái chết của Igor Poglazov tiếp tục là một câu hỏi cho nhiều người Belarus đến tận ngày nay. Có thể, sự không tương thích giữa chiều sâu của “cái tôi” Igor Poglazov, giữa độ chín đáng kể của những nhận thức sớm với thời gian buồn chán của tồn tại, là một trong những nguyên nhân? Được xem như một hiện tượng độc đáo của thơ ca Belarus, từ tám tuổi, thơ của Igor Poglazov đã được bí mật in và chuyền tay cho đến khi nhà xuất bản Leningrad Avrora lên tiếng, sau đó các nhà xuất bản ở Moskva và Belarus cũng lần lượt in thơ Igor Poglazov. Năm 1991, tuyển tập thơ “Tôi đóng những cánh cửa tôi chưa từng mở” được Mastatskaya Literatura ấn hành, sau đó tuyển tập “Thơ” của Poglazov được nhóm bạn văn của cậu tổ chức in. Một số bài thơ của cậu đã được đăng lại ở các tạp chí nước ngoài: “Tôi tha thứ cho người Tổ Quốc/ Vì màu trắng của bạch dương/ Vì những con đường tôi đã đi qua/ Vì những lời người chưa bao giờ đáp” (Bài “Trên hàng những sa mạc mồ côi”, tháng 12-1980). Svetlana Aleksievich đã dành nhiều thời gian lắng nghe mẹ cậu, bạn bè của cậu để viết về chân dung kỳ lạ của những “con người đỏ” này.

2 Oct 2015

Đoạn tuyệt một quãng đời

Ký ức và hoài niệm có thể mang tông màu gì? Patrick Modiano đem lại cho người đọc một câu trả lời chắc chắn: màu xám. Ở Từ thăm thẳm lãng quên (Trần Bạch Lan dịch, Nhã Nam & NXB Hà Nội) [bản dịch tiếng Anh: Out of the Dark], tông màu ấy hiện lên không thể tự nhiên hơn. Nhân vật chính, một nhà văn ở năm 1995, nhớ lại khoảng thời gian ba mươi năm trước anh gặp Jacqueline. Họ quen nhau trong bốn tháng, từ lúc chớm đông đến hết nguyên vẹn mùa đông, bằng đúng quãng thời gian mà Paris bị lấn át bởi một màu xám hiu hắt.